Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ

МАҚОЛА

МАЪРИФАТИ ҲУҚУҚӢ – ОМИЛИ ПЕШРАФТИ ҶОМЕА

МАЪРИФАТИ ҲУҚУҚӢ – ОМИЛИ ПЕШРАФТИ ҶОМЕА

(Дар партави Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар таърихи 16 декабри соли 2025 ироа гардид)

Дар Паёми навбатии худ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки дар таърихи 16 декабри соли 2025 ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардид, вобаста ба вазъи мавҷуда дар кишвар, аз ҷумла, ба самти сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир карда шуд. Роҳбари давлат дар паёми худ ба масоили ҳуқуқӣ низ дахолат карда, аз ҷумла, таъкид намуданд: “... боиси ифтихор аст, ки 12-уми декабри соли ҷорӣ бо иқдоми Тоҷикистон қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар хусуси эълон кардани соли 2027 ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ» қабул гардид”. Чӣ тавре ки аз идомаи суханронии Роҳбари муаззами давлат дар Паём бармеояд, “пазируфтани ин ташаббусҳо ифодаи эътироф ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ аз ибтикороти созандаи Тоҷикистон оид ба масъалаҳои мубрами рӯзномаи глобалӣ ба ҳисоб меравад”.
Мавриди зикр аст, ки ин иқдом бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод гардидааст. Дар робита ба ин иқдом ин нуктаро ҳам бояд қайд кард, ки тавассути ташаббусҳои оқилона ва дурандешонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон то кунун дар Созмони Милали Муттаҳид 16 қатъномаи сатҳи байналмилалӣ қабул гардидааст ва ин омил Тоҷикистонро ҳамчун давлати ташаббускор ва ҳомии манфиатҳои умумибашарӣ муаррифӣ мекунад.
Дар ин маврид зарур аст моҳияти маърифати ҳуқуқиро шарҳ диҳем, то хонанда аз моҳияти ин омил бархурдор бошад. Воқеан дар як шароити номусоиди ҷаҳон, ки бо раванди низоъҳо, риоя нагардидани меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва зарурати таҳкими сулҳу субот пайванд аст, дарки масоили марбут ба маърифати ҳуқуқӣ аҳамияти муҳим дорад.
Маърифати ҳуқуқӣ сатҳи умумии дониш ва муносибати объективии ҷомеа ба ҳуқуқ буда, маҷмуи донишҳои ҳуқуқиро дар шакли меъёру муносибатҳое, ки дар ҳаёти ҳаррӯза ташаккул ёфтаанд, дарбар мегирад. Он асосан дар мавриди кор, муошират ва рафтори шаҳрвандон зоҳир гардида, таҳти таъсири низоми таълиму тарбияи фарҳангӣ ва ҳуқуқӣ ташаккул меёбад. Агар ба тарзи дигар ифода намоем, маърифати ҳуқуқӣ ҷузъи маърифати маънавии инсон мебошад.
Дар робита ба ҳомилони маърифати ҳуқуқӣ се навъи маърифати ҳуқуқӣ фарқ карда мешавад:
1. Маърифати ҳуқуқии ҷомеа;
2. Маърифати ҳуқуқии шахс;
3. Маърифати ҳуқуқии гуруҳ.
Маърифати ҳуқуқии ҷомеа ҷузъи маърифати умумии он буда, низоми арзишҳоеро ифода мекунад, ки инсоният дар соҳаи ҳуқуқ фароҳам овардааст ва бо воқеияти ҳуқуқии ҷомеаи мушаххас алоқаманд аст: сатҳи огоҳии ҳуқуқӣ, низоми ҳуқуқӣ ва тартибот, вазъи қонунгузорӣ, вазъи амалияи ҳуқуқӣ ва амсоли инҳо. Сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ нишондиҳандаи пешрафти ҳуқуқӣ мебошад. Маърифати ҷомеа натиҷаи амалкарди иҷтимоию ҳуқуқии шаҳрвандон, гурӯҳҳо ва дигар шахсони ҳуқуқӣ буда, он ҳамчун нуқтаи ибтидоӣ ва пояи чунин амалкард ва умуман маърифати ҳуқуқии шахс хизмат мекунад.
Маърифати ҳуқуқии шахс дараҷа ва хусусияти рушди пешрафтаи ҳуқуқии шахс буда, бо маърифати ҳуқуқии ҷомеа қайду шарт шудааст ва фаъолияти қонунии шахсро таъмин мекунад.
Маърифати ҳуқуқии шахс сатҳи ҷомеапазирии ҳуқуқии узви ҷомеа, мизони ҷазбу истифода аз принсипҳои ҳуқуқии ҳаёти давлатӣ ва иҷтимоӣ, Конститутсия ва дигар қонунҳоро тавсиф мекунад. Маърифати ҳуқуқии шахс на танҳо дониш ва дарки қонунро дар бар мегирад, балки инчунин қазоватҳои ҳуқуқиро дар бораи он ҳамчун як арзиши иҷтимоӣ ва аз ҳама муҳимтар, амалиёти фаъолро барои татбиқи он ва тақвияти волоияти қонуну қонунмадориро дар назар дорад. Ба ибораи дигар, маърифати ҳуқуқии шахс ин огоҳии мусбати ҳуқуқии шахс дар амал аст. Он шомили таҳаввули шахс дар тавоноиҳо ва вижагиҳои иҷтимоии худ бар асоси таҷрибаи ҳуқуқӣ аст.
Дар адабиёти илмӣ аксар вақт ба навъи сеюми маърифати ҳуқуқӣ - маърифати ҳуқуқии як гурӯҳи иҷтимоӣ ишора мешавад, ки бо сатҳи огоҳии ҳуқуқии он гурӯҳи иҷтимоӣ ва дараҷаи татбиқи воқеии талаботи қонунҳои ҷорӣ тавсиф мешавад. Аммо, бо назардошти он, ки хусусиятҳои маърифати ҳуқуқии ҷомеа дар маҷмуъ бо хусусиятҳои як гурӯҳи иҷтимоӣ мувофиқат мекунанд, фарқ кардани маърифати ҳуқуқии як гурӯҳи иҷтимоӣ аз маърифати ҳуқуқии ҷомеа, ҳангоми омӯзиши як гурӯҳи мушаххаси иҷтимоӣ, на маърифати ҳуқуқӣ, мувофиқтар аст.
Сатҳи огоҳии ҳуқуқӣ ва фаъолияти ҳуқуқӣ дар байни шаҳрвандон дар дараҷаи азхудкунии қонун аз ҷониби шаҳрвандон ва шахсони мансабдор, тамаркузи онҳо ба риояи талаботи мамнуъшуда, татбиқи ҳуқуқу иҷрои уҳдадориҳо ифода меёбад. Ҳар як субъект вазифадор аст, ки арзиши қонунро дар муносибатҳои иҷтимоӣ дарк карда, моҳияти қонунро бидонад, маънои онро бифаҳмад, муқаррароти муайяни қонунро тафсир кунад, мақсади онро равшан ва доираи амали онро муайян кунад, дорои қобилияти дар амал татбиқ намудани дониши ҳуқуқии бадастоварда бошад, талаботи қонунро барои ҳифзи ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии худ истифода барад, дар вазъиятҳои мураккаби ҳуқуқӣ ва амсоли инҳо аз қобилияти рафтор бархурдор бошад.
Сатҳи (доираи) маърифати ҳуқуқӣ аз ин омил вобаста аст, ки оё шаҳрванд ҳуқуқшиноси касбӣ аст, қонунгузор ё мутахассиси мақомоти ҳифзи ҳуқуқ маҳсуб меёбад ё бо дигар фаъолияти ҷамъиятӣ машғул аст. Барои ҳуқуқшиноси касбӣ будан ба таври мукаммал донистани меъёрҳои ҳуқуқӣ талаб карда мешавад. Шаҳрванд (на ҳуқуқшинос) дониши ҳадди ақали ҳуқуқиро барои кор, рафтори ҳаррӯза ва ҳаёти оилавии худ истифода мебарад. Ин, пеш аз ҳама, донистани принсипҳои ҳуқуқӣ, меъёрҳои асосии ҳуқуқи конститутсионӣ (ҳуқуқ ва озодиҳо, низоми интихобот ва ғайра), ҳуқуқи меҳнат, ҳуқуқи оила, ҳуқуқи маданӣ ва ҳуқуқи тиҷорат, дарки ягонагии ҳуқуқу уҳдадориҳо ва муносибати масъулиятнокро дар робита ба татбиқи ин ҳарду омил талаб мекунад. Шаҳрвандон бояд умуман бо меъёрҳое, ки масъулияти ҳуқуқиро пешбинӣ ва танзим мекунанд, бо тартиби умумии ба миён омадани он, инчунин бо низоми синнусоли оғози масъулияти ҳуқуқӣ ва махсусан ҷавобгарии ҷиноятӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва амсоли инҳо ошно бошанд.
Падидае дар маърифати ҳуқуқӣ вуҷуд дорад, ки он “фарзияи огоҳӣ аз низоми қонун” номида мешавад. Ин падида ба фарзияи (шартӣ будани) огоҳии шахс аз талаботи қонун ишора мекунад, ки барои амалкарди саҳеҳи тамоми низоми ҳуқуқӣ қабул карда шудааст ва ҳамчун талаботи муҳими маърифати ҳуқуқӣ хизмат мекунад. Аз ин рӯ, ҳар як шаҳрванд бояд ба маърифати ҳуқуқӣ таваҷҷуҳ дошта бошад. Ҳатто мавҷудияти дарки комили масоили ҳуқуқӣ тавассути шаҳрвандон ва шахсони мансабдор ҳатман сатҳи баланди маърифати ҳуқуқиро нишон намедиҳад, зеро на танҳо донистани қонун, балки нишон додани амалкарди ҳуқуқӣ низ зарур аст.
Дар баъзе мубоҳисоти илмӣ дар бораи мушкилоти маърифати ҳуқуқӣ, мо аксар вақт бо изҳороте дучор мешавем, ки маърифати ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон вуҷуд надорад, маърифати ҳуқуқӣ танҳо ба ҷомеаҳое хос аст, ки низоми қонуни рушдёфта доранд ва ин фарзия куллан иштибоҳ аст.
Ин гуна фарзияҳоро аз нигоҳи илмӣ қабул кардан ҷоиз нест. Маърифати ҳуқуқӣ, чунончи қаблан қайд кардем, чизе ҷудогона набуда, он ҷузъе аз маърифати умумӣ аст. Аз ин рӯ, маърифати ҳуқуқӣ дар дараҷаҳои гуногун ҳам ба ҷомеа дар маҷмуъ ва ҳам ба шахсони алоҳида хос аст. Муҳаққиқони ин соҳа қайд мекунанд, ки дар ҳеҷ яке аз таҳқиқоти сершумори гурӯҳҳои синнусоли гуногун, аз ҷумла наврасон, ҳеҷ як субъекте пайдо нашудааст, ки аз мафҳумҳои муайяни ҳуқуқӣ ва робита бо падидаҳои ҳуқуқӣ огоҳӣ надошта бошад. Онҳо инчунин ин далелро пешниҳод мекунанд, ки фарогирии арзишҳои ҳуқуқӣ, меъёрҳои ҳуқуқӣ ва меъёрҳои рафтори ҳуқуқӣ дар тӯли ҳаёт рух медиҳад. Инсон ҳатто дар синни хеле барвақт аввалин унсурҳои маърифати ҳуқуқиро дарк карда, малака ва меъёрҳои рафтори ҳуқуқиро аз худ мекунад, нахустин мафҳумҳои ҳуқуқиро дар зиндагӣ дарёфт карда, тавассути муошират вазифаю ҳадафҳои қонунро дарк мекунад ва тадриҷан фаҳмиши худро дар бораи ҳаёти ҳуқуқӣ инкишоф медиҳад. Бо мурури зиндагӣ, тавассути тавсеа ёфтани доираи иҷтимоӣ ва мураккаб шудани амалкард, инчунин дигар соҳаҳои ҷамъиятӣ маърифати ҳуқуқии ӯ ба таври шадид ғанӣ ва инкишоф меёбад. Таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки ҳар як шахс амалкарди ғайриқонуниро бештар аз он сабаб содир намекунад, ки тибқи қонун ҷазои мувофиқ пешбинӣ шудааст, балки маҳз аз он сабаб содир намекунад, ки ин амалкард дорои хусусияти ношоиста, хатарнок, хилофи принсипҳои ҳаётӣ ва амсоли инҳо мебошад. Аслан дар ин маврид хусусияти нисбатан мустақили доираи маърифати ҳуқуқии шахс зоҳир мешавад.
Нақши маърифати ҳуқуқӣ дар талош барои дарёфти ҳуқуқҳои субъективӣ низ муҳим аст. Сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ дар шахс таҳаммулнопазириро нисбат ба ҳама гуна амалкарди ғайриқонунӣ ва алайҳи тартиботи ҷамъиятӣ, аз ҷумла поймол кардани ҳуқуқҳои субъективии шаҳрвандон, ба вуҷуд меорад.
Ҳамин тариқ, маърифати ҳуқуқӣ на танҳо барои ҷамъоварӣ ва ба ирс бурдани арзишҳои ҳуқуқӣ хизмат мекунад, балки тавассути арҷгузорӣ ба арзишҳои ҳуқуқӣ ҳамчун танзимгари муҳими муносибатҳои иҷтимоӣ дар баробари меъёрҳои ҳуқуқӣ амал мекунад.
Дар ниҳояти сухан лозим ба зикр аст, ки қабул гардидани қатъномаи “Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ, 2027” ба самтҳои калидии ҷомеаи ҷаҳонӣ таъсири мусбат расонида, дар раванди дастёбӣ ба сулҳу субот ҳамоҳангсозии низоъҳо тавассути дипломатияи ҳуқуқӣ мусоидат мекунад.
Дар заминаи суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар хусуси эълон кардани соли 2027 ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ» ин нуктаро бояд қайд кард, ки ин ташаббус барои тақвияти маърифати ҷаҳонии ҳифзи ҳуқуқ, шаффофият ва адолат равона шудааст.
Дар ин баробар маърифати ҳуқуқӣ барои ҷомеаи ҷаҳонӣ аҳамияти аввалиндараҷа дорад, зеро он пояи ҷомеаи одилона, устувор ва шукуфон аст. Он волоияти қонунро таъмин мекунад, ҳуқуқ ва озодиҳоро ҳифз мекунад, ҷинояткориро коҳиш медиҳад ва эътимодро ба ниҳодҳои давлатӣ тақвият мебахшад. Ин ба рушди мутаносиби ҳам кишварҳои алоҳида ва ҳам тамоми тартиботи ҷаҳонӣ тавассути арзишҳои муштараки ҳуқуқӣ мусоидат мекунад.

Қудратов Некруз Абдунабиевич - доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор, сардори раёсати илм ва иноватсияи ДБССТ

Мардонзода Ҷобир – ходими илмии Институти илмию таҳқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкории ДБССТ